POLSKI    ENGLISH   

Internetowy Serwis Filozoficzny

przy┬áInstytucie Filozofii    Uniwersytetu Jagiello┼äskiego

|  Forum |  Literatura |  Linki |  Aktualno┼Ťci
 


 

Komu jest potrzebny kodeks etyki lekarskiej?

Paweł Łuków

W ostatnich kilkudziesi─Öciu latach rozpowszechni┼éa si─Ö praktyka tworzenia kodeks├│w etycznych kolejnych grup zawodowych. Post─Öpowanie to budzi podejrzenia, ┼╝e jego celem jest budowanie opinii o grupie zawodowej, a nie troska o dobra moralne. Krytyki tej zwykle unikaj─ů lekarze z powodu szeroko rozpowszechnionego przekonania, ┼╝e kszta┼étowanie postaw moralnych w tym zawodzie za pomoc─ů kodeksu jest normalne i praktykowane od zawsze. Przekonaniu temu najcz─Ö┼Ťciej towarzysz─ů wyobra┼╝enia o charakterze i tre┼Ťci poucze┼ä moralnych takich mitycznych postaci jak Hipokrates lub o tym, jakie praktyki medyczne lub inne praktyki z nimi spokrewnione uznawano w przesz┼éo┼Ťci medycyny Zachodu za moralnie s┼éuszne. Te przekonania i wyobra┼╝enia stanowi─ů cz─Ö┼Ť─ç „powszechnej m─ůdro┼Ťci” czyli tego, co „wszyscy wiedz─ů,” lecz rzadko poddaj─ů sprawdzeniu.

Opr├│cz rozmaitych przekona┼ä o rzekomych faktach, na „powszechn─ů m─ůdro┼Ť─ç” sk┼éada si─Ö teza normatywna g┼éosz─ůca, ┼╝e kodeks to standardowy i po┼╝─ůdany spos├│b formu┼éowania rygor├│w moralnych w medycynie. Cho─ç zwi─ůzki mi─Ödzy historyczn─ů tez─ů o domniemanych faktach a tez─ů normatywn─ů o kszta┼écie zalece┼ä moralnych w medycynie nie zawsze i nie do ko┼äca s─ů jasne, wydaje si─Ö, ┼╝e pierwsza z nich s┼éu┼╝y wsparciu drugiej. Nie wdaj─ůc si─Ö w szczeg├│┼éow─ů analiz─Ö logicznych zale┼╝no┼Ťci mi─Ödzy tymi tezami, poni┼╝ej wyka┼╝─Ö, ┼╝e obydwie s─ů b┼é─Ödne. Najpierw poka┼╝─Ö, ┼╝e teza o faktach jest niezgodna z dost─Öpn─ů wiedz─ů historyczn─ů. Fa┼észywe jest przekonanie, i┼╝ kodeks to standardowa posta─ç regulacji moralnej w medycynie Zachodu. Wr─Öcz przeciwnie, kodeks to w niej nowo┼Ť─ç, kt├│ra mo┼╝e ┼Ťwiadczy─ç o zasadniczych zmianach, a mo┼╝e nawet kryzysie, etyki lekarskiej. Nast─Öpnie postaram si─Ö wykaza─ç, ┼╝e b┼é─Ödna jest tak┼╝e teza normatywna. Samodzielnie kodeks nie mo┼╝e spe┼éni─ç pok┼éadanych w nim nadziei i nadawa─ç kszta┼étu moralnego zawodowi lekarza, poniewa┼╝ korzystanie z kodeksu wymaga podbudowy w odpowiednio ukszta┼étowanym charakterze. Kodeks etyki lekarskiej mo┼╝e wi─Öc spe┼énia─ç rol─Ö uzupe┼éniaj─ůc─ů.

We wsp├│┼éczesnych dyskusjach po┼Ťwi─Öconych etyce lekarskiej zwykle pojawiaj─ů si─Ö sugestie o potrzebie istnienia kodeksu etycznego jako podstawy lekarskiej moralno┼Ťci. Poj─Öcie kodeksu rzadko jest w tych dyskusjach precyzowane. W najbardziej swobodnym sensie „kodeks” to jedynie przywi─ůzanie do norm moralnych. W znaczeniu nieco bardziej wymagaj─ůcym kodeks to idea┼éy i aspiracje moralne wzgl─Ödnie wyra┼║nie wyra┼╝one w postaci regu┼é post─Öpowania. W sensie najbardziej rygorystycznym s┼éowo kodeks oznacza list─Ö nakaz├│w i zakaz├│w uj─Ötych w form─Ö dokumentu o kszta┼écie aktu prawnego z podzia┼éem na artyku┼éy, ust─Öpy i punkty. Poniewa┼╝ w kontek┼Ťcie etyk zawodowych „kodeks” nie jest terminem technicznym, trudno rozstrzyga─ç, kt├│re ze wspomnianych znacze┼ä jest bardziej poprawne. Nie podejmuj─ůc si─Ö tego zadania i chc─ůc obj─ů─ç rozmaito┼Ť─ç znacze┼ä „kodeksu” oraz wielo┼Ť─ç form, jakie kodeksy przyjmuj─ů, a przy tym wykluczy─ç rozumienie kodeksu jako samo przywi─ůzanie do norm moralnych, pisz─ůc o lekarskich kodeksach etycznych b─Öd─Ö mia┼é na my┼Ťli uporz─ůdkowany zbi├│r nakaz├│w i zakaz├│w, zwykle tworzonych przez upowa┼╝nion─ů grup─Ö os├│b, przyj─Öty jako wyraz idea┼é├│w i aspiracji, kt├│re zdaniem cz┼éonk├│w tej grupy powinny znale┼║─ç wyraz w post─Öpowaniu lekarzy.

Przedstawiona charakterystyka kodeksu ma nast─Öpuj─ůce dwie cechy istotne z punktu widzenia obrazu ┼╝ycia moralnego zawartego w kodeksie. Po pierwsze, kodeks to zestaw nakaz├│w i zakaz├│w, zawieraj─ůcych pouczenia moralne dotycz─ůce w┼éa┼Ťciwego post─Öpowania. Po drugie, liczba tych nakaz├│w i zakaz├│w jest sko┼äczona i do┼Ť─ç kr├│tka. Przepisy tak rozumianego kodeksu s─ů og├│lne, dzi─Öki czemu pomimo ich sko┼äczonej liczby, mog─ů dostarcza─ç pouczenia w r├│┼╝nych okoliczno┼Ťciach widzianych jako nale┼╝─ůcych do rodzaj├│w czy typ├│w. W ten spos├│b kodeks zdaje si─Ö by─ç „por─Öcznym” narz─Ödziem w praktyce.

Og├│lno┼Ť─ç kodeksowych nakaz├│w i zakaz├│w sugeruje sylogistyczne rozumienie namys┼éu moralnego, w kt├│rym z og├│lnych poucze┼ä o dzia┼éaniu w po┼é─ůczeniu z jednostkowymi opisami okoliczno┼Ťci dedukcyjnie wyprowadza si─Ö jednostkowe instrukcje o dzia┼éaniu1. Jedn─ů z atrakcji kodeksu etycznego wydaje si─Ö to, ┼╝e b─Öd─ůc dosy─ç kr├│tk─ů list─ů og├│lnych nakaz├│w i zakaz├│w, sugeruje pokrywanie przez nie ca┼éego lub prawie ca┼éego zakresu zagadnie┼ä moralnych w pracy lekarza. W ten spos├│b kodeks obiecuje rozstrzygalno┼Ť─ç ka┼╝dego lub prawie ka┼╝dego problemu moralnego. W po┼é─ůczeniu z sylogistycznym charakterem namys┼éu moralnego, kodeks zach─Öca do wyobra┼╝ania sobie ┼╝ycia moralnego lekarza jako wzgl─Ödnie ┼éatwego, wymagaj─ůcego umiej─Ötno┼Ťci dedukcyjnego wyprowadzania szczeg├│┼éowych poucze┼ä o dzia┼éaniu. Cho─ç wi─Öc w ┼╝yciu lekarza mog─ů pojawi─ç si─Ö sytuacje wymagaj─ůce hartu ducha, przezwyci─Ö┼╝ania pokus i stanowczo┼Ťci, to sam proces wiod─ůcy do ustalenia, co jest s┼éuszne jest ┼éatwy: wystarczy przytoczy─ç w┼éa┼Ťciw─ů norm─Ö og├│ln─ů i wywie┼Ť─ç z niej jednostkowe konkluzje o dzia┼éaniu.

W takim obrazie ┼╝ycia moralnego – poza by─ç mo┼╝e konfliktem moralnym – nie ma zbyt wiele miejsca na pog┼é─Öbion─ů refleksj─ů moraln─ů, wywa┼╝anie racji, projektowanie odpowiedzi na okoliczno┼Ťci b─ůd┼║ poczucie bezradno┼Ťci w obliczu nierozstrzygalnych konflikt├│w. Uci─ů┼╝liwo┼Ťci lekarskiego ┼╝ycia moralnego mog─ů by─ç wielkie, lecz nie dotycz─ů przekona┼ä o tym, co s┼éuszne w og├│lno┼Ťci lub w okre┼Ťlonych sytuacjach, a tylko realizacji trafnych decyzji. Trudne jest dzia┼éanie, nie ustalenie, jak post─ůpi─ç2 .

Powy┼╝szy obraz kszta┼étowanego przez kodeks ┼╝ycia moralnego jest uproszczony, co mo┼╝e sk┼éania─ç do zakwestionowania go, gdyby mia┼é przedstawia─ç ┼╝ycie moralne lekarzy wierz─ůcych w przydatno┼Ť─ç kodeks├│w etycznych. Taka krytyka by┼éaby pochopna. Opis ten s┼éu┼╝y wyrazistemu wskazaniu pewnych konsekwencji kodeksowego my┼Ťlenia o etyce lekarskiej, a nie dowodzeniu, jak ┼╝ycie moralne lekarzy wierz─ůcych w kodeks wygl─ůda w rzeczywisto┼Ťci. Pozwalaj─ůc sobie na uproszczenie jedynie przedstawiam kontrast, jaki wyst─Öpuje mi─Ödzy ┼╝yciem moralnym lekarza, kt├│ry konsekwentnie wierzy┼éby w kodeks a ┼╝yciem moralnym, kt├│rego opis wy┼éania si─Ö z tradycji lekarskiej Zachodu. Historyczne ┼Ťwiadectwa do┼Ťwiadcze┼ä moralnych ludzi medycyny pokazuj─ů, ┼╝e kodeksowe my┼Ťlenie o etyce zawodowej by┼éo lekarzom obce. Perspektyw─Ö moraln─ů znacz─ůcych postaci z przesz┼éo┼Ťci medycyny Zachodu kszta┼étowa┼éo spojrzenie w┼éa┼Ťciwe etyce charakteru, a nie etyce kodeksu.

Oparcie argumentacji na tradycji medycyny nie poci─ůga za┼éo┼╝enia, ┼╝e tradycja moralna zawodu stanowi miarodajne ┼║r├│d┼éo pouczenia moralnego. Tradycja to nie ca┼éa, lecz wybi├│rcza historia, wobec czego opieranie pouczenia moralnego na tradycji wymaga przyj─Öcia niezale┼╝nych od niej kryteri├│w wyboru. Tradycj─Ö zawodu mo┼╝na wykorzysta─ç jako cenne ┼║r├│d┼éo inspiracji dla refleksji moralnej, nie mo┼╝e ona jednak s┼éu┼╝y─ç jako uzasadnienie norm3 . Korzystaj─ůc z wiedzy o przesz┼éo┼Ťci medycyny nie uzasadniam zatem norm etyki lekarskiej, lecz teoretyczn─ů tez─Ö o jej typowej postaci w pewnej cz─Ö┼Ťci ┼Ťwiata.

Pouczaj─ůcym ┼║r├│d┼éem wiedzy o do┼Ťwiadczeniach moralnych lekarzy i ich wyobra┼╝eniach o naturze potrzebnych im poucze┼ä s─ů dokumenty zawieraj─ůce wypowiedzi po┼Ťwi─Öcone ryzyku zwi─ůzanym z ich zawodem, w tym ryzyku moralnemu. ┼Üwiadectwa te ujawniaj─ů, jak lekarze u┼Ťwiadamiali sobie niepewno┼Ť─ç rezultat├│w swych dzia┼éa┼ä, a zarazem, jak (z psychologicznego i moralnego punktu widzenia) radzili sobie z t─ů ┼Ťwiadomo┼Ťci─ů. Wiedz─ůc, na czym zdaniem lekarzy polega ryzyko w ich pracy mo┼╝na wyrobi─ç sobie opini─Ö o tym, w czym upatrywali ┼║r├│d┼éa tego ryzyka; poznaj─ůc za┼Ť podejmowane ┼Ťrodki zaradcze – mo┼╝na si─Ö dowiedzie─ç, w czym upatrywali ochrony przed konsekwencjami tego ryzyka. Wypowiedzi lekarzy przedstawiaj─ůce stosunek do ryzyka zwi─ůzanego z ich zawodem pozwalaj─ů zobaczy─ç, jak – zdaj─ůc sobie spraw─Ö z tego, ┼╝e ich dzia┼éania mog─ů zagra┼╝a─ç wa┼╝nym dobrom (moralnym) – podejmowali odpowiedzialno┼Ť─ç za swe dzia┼éania i kt├│re elementy swojego ┼╝ycia moralnego uwa┼╝ali za najwa┼╝niejsze dla podejmowania i ponoszenia tej odpowiedzialno┼Ťci.

Lekarskie wypowiedzi po┼Ťwi─Öcone radzeniu sobie z ryzykiem nale┼╝─ů do dw├│ch rodzaj├│w. Pierwszy to modlitwy, w kt├│rych lekarze prosz─ů bog├│w o pomoc w pracy; wypowiedzi drugiego rodzaju to przysi─Ögi sk┼éadane przez przysz┼éych lekarzy. Dodatkowym ┼║r├│d┼éem informacji s─ů w tej kwestii refleksje i pouczenia o post─Öpowaniu medycznym.

Cech─ů charakterystyczn─ů modlitwy jest to, ┼╝e ma osobisty charakter. Wyra┼╝a si─Ö on w inwokacji do b├│stwa oraz w zawieraniu przez lekarza swoistej umowy z nim. Modl─ůcy si─Ö lekarz podejmuje wobec b├│stwa zobowi─ůzanie do wierno┼Ťci idea┼éom lub przestrzegania pewnych norm post─Öpowania, oczekuj─ůc w zamian nagrody w postaci skuteczno┼Ťci terapeutycznej. Zabieganie o bosk─ů pomoc w osi─ůganiu skuteczno┼Ťci dowodzi niezbicie, ┼╝e sk┼éadaj─ůcy przysi─Ög─Ö lekarz jest ┼Ťwiadom nieusuwalnego ryzyka zwi─ůzanego z post─Öpowaniem lekarskim. Lekarz zdaje sobie spraw─Ö, i┼╝ mo┼╝e ponie┼Ť─ç pora┼╝k─Ö bez wzgl─Ödu na stopie┼ä sprawno┼Ťci w wykonywaniu swych czynno┼Ťci. Zawieranie z b├│stwem „przymierza”, w kt├│rym „cen─ů” za opiek─Ö b├│stwa jest wierno┼Ť─ç wybranym idea┼éom moralnym, to wyraz przekonania lekarza, ┼╝e zachodzi lub mo┼╝e powsta─ç istotny zwi─ůzek mi─Ödzy skuteczno┼Ťci─ů terapeutyczn─ů a doskona┼éo┼Ťci─ů moraln─ů. Ogniwem centralnym tego zwi─ůzku jest w┼éa┼Ťnie b├│stwo. Lekarz ma nadziej─Ö, ┼╝e zapanuje ono nad ryzykiem zawodowym o ile lekarz b─Ödzie mia┼é odpowiednie cechy charakteru. Wsp├│┼épraca b├│stwa, o kt├│r─ů zabiega lekarz w modlitwie spe┼énia wi─Öc podw├│jn─ů rol─Ö: po pierwsze, s┼éu┼╝y podniesieniu skuteczno┼Ťci dzia┼éa┼ä lekarza, kt├│ra, po drugie, ma by─ç nagrod─ů za doskona┼éo┼Ť─ç moraln─ů. Charakter moralny lekarza staje si─Ö instrumentem walki z ryzykiem, a opieka b├│stwa dzia┼éa zwrotnie na charakter lekarza, dostarczaj─ůc lekarzowi motywacji do wierno┼Ťci idea┼éom moralnym zawodu4 .

Podobne w─ůtki znajduj─ů si─Ö w przysi─Ögach lekarskich. Na przyk┼éad w ko┼äcowym akapicie tzw. przysi─Ögi Hipokratesa przysz┼éy lekarz zobowi─ůzuje si─Ö dotrzyma─ç danego s┼éowa w zamian za pomy┼Ťlno┼Ť─ç, godz─ůc si─Ö na kary w przypadku niedotrzymania zobowi─ůzania: „Je┼╝eli przysi─Ögi tej dotrzymam w ┼Ťwi─Öto┼Ťci i w niczem jej nie narusz─Ö, aby mi wolno by┼éo w szcz─Ö┼Ťliwo┼Ťci i powa┼╝aniu wszystkich ludzi wie┼Ť─ç ┼╝ycie po wsze czasy i b┼éogich owoc├│w sztuki mojej u┼╝ywa─ç w obfito┼Ťci; je┼╝eli narusz─Ö przysi─Ög─Ö t─Ö i stan─Ö si─Ö wiaro┼éomny, przeciwnej niech doznam doli”5 . Zbie┼╝ne tre┼Ťci i warunki „umowy” znalaz┼éy si─Ö r├│wnie┼╝ w przysi─Ödze z hinduskiego manuskryptu Caraka Samhita6 .

W odr├│┼╝nieniu od modlitwy, przysi─Ögi lekarskie stanowi─ů kontrakt publiczny. Chocia┼╝ sk┼éadano je przed b├│stwem, to ┼Ťwiadkiem zobowi─ůzania s─ů praktykuj─ůcy lekarze wyst─Öpuj─ůcy w roli nauczycieli. Spo┼éeczno┼Ť─ç, przed kt├│r─ů adept sk┼éada┼é przysi─Ög─Ö nie ogranicza┼éa si─Ö wi─Öc do b├│stwa, wobec czego r├│wnie┼╝ sankcje za naruszenia warunk├│w „umowy” nie ogranicza┼éy si─Ö do kar bo┼╝ych. Wida─ç to w cytowanym zako┼äczeniu tzw. przysi─Ögi Hipokratesa. Zapewne wi─Öc kluczow─ů rol─Ö w egzekucji kar odgrywa┼éo ┼Ťrodowisko lekarskie. Narz─Ödziami kontroli spo┼éecznej by┼éa tu opinia lekarzy i niedopuszczenie do dalszego kszta┼écenia si─Ö. Ta ostatnia sankcja wydaje si─Ö skuteczna, je┼Ťli wzi─ů─ç pod uwag─Ö to, ┼╝e zar├│wno przysi─Ög─Ö przypisywan─ů Hipokratesowi jak i t─Ö z Caraka Samhitam mieli sk┼éada─ç uczniowie rozpoczynaj─ůcy nauk─Ö u mistrza, a nie jak to si─Ö dzieje w przypadku wsp├│┼éczesnych odpowiednik├│w tych przysi─ůg sk┼éadanych po zako┼äczeniu podstawowego etapu edukacji zawodowej.

Nie wiadomo dzisiaj, czy sk┼éadanie przysi─ůg przez przysz┼éych lekarzy by┼éo praktykowane w ca┼éym ┼Ťwiecie staro┼╝ytnym. Na podstawie podobie┼ästw mi─Ödzy przysi─Ög─ů wi─ůzan─ů z imieniem Hipokratesa a przysi─Ögami hindusk─ů i wspomnian─ů hebrajsk─ů7 mo┼╝na przypuszcza─ç, ┼╝e podobne praktyki i wykorzystywane w nich teksty wyst─Öpowa┼éy na do┼Ť─ç du┼╝ym obszarze i zasila┼éy kultur─Ö medyczn─ů r├│┼╝nych tradycji medycznych. Mi─Ödzy tradycjami tymi zachodzi┼éy istotne r├│┼╝nice tre┼Ťciowe i zapewne w poszczeg├│lnych kr─Ögach kulturowych wyst─Öpowa┼éy rozmaite wersje tych samych tekst├│w (trudno np. przypuszcza─ç, ┼╝e tzw. przysi─Öga Hipokratesa by┼éa sk┼éadana przez wszystkich lekarzy greckich; raczej przez ich mniejszo┼Ť─ç8 ). Sam jednak fakt sk┼éadania przysi─ůg i wznoszenia mod┼é├│w do b├│stw pozwala do┼Ť─ç dok┼éadnie wyobrazi─ç sobie proces kszta┼étowania si─Ö przekona┼ä moralnych lekarzy.

Tam, gdzie przysi─Ög─Ö sk┼éadano przed rozpocz─Öciem kszta┼écenia profesjonalnego (w tym i moralnego), podj─Öcie tego rodzaju zobowi─ůzania selekcjonowa┼éo kandydat├│w na lekarzy. Szeregi zawodu mogli zasili─ç ci, kt├│rzy byli gotowi do bezwzgl─Ödnego pos┼éusze┼ästwa nauczycielowi, dzielenia si─Ö z nim swoim maj─ůtkiem, dbania o monopol grupy na us┼éugi lekarskie, powstrzymywania si─Ö od wykorzystania swej przewagi nad chorym i jego rodzin─ů w celu zdobycia korzy┼Ťci. Mo┼╝na te┼╝ oczekiwa─ç, ┼╝e skoro edukacja lekarza odbywa┼éa si─Ö na zasadach terminowania u mistrza, to d┼éugotrwa┼éy kontakt z nim sk┼éania┼é adepta do powielania jego zwyczaj├│w i technik post─Öpowania z pacjentami, kt├│re nie ogranicza┼éy si─Ö do sprawno┼Ťci lekarskiej, ale obejmowa┼éy r├│wnie┼╝ elementy moralne. Gotowo┼Ťci do przestrzegania pewnych rygor├│w moralnych, b─Öd─ůcej warunkiem wst─Öpnym edukacji zawodowej, towarzyszy┼éo poddanie si─Ö tym rygorom w czasie tej edukacji.

Edukacja moralna w zawodzie nie ko┼äczy┼éa si─Ö na terminowaniu u mistrza. Trwa┼éa nadal w czasie samodzielnej praktyki lekarskiej, co wida─ç w tytule wspomnianej Codziennej Modlitwy Lekarza. Modlitw zapewne nie praktykowano by gdyby nie zosta┼éy poprzedzone odpowiednim wychowaniem w okresie edukacji zawodowej. Zabieganie u b├│stwa o opiek─Ö w zamian za poddanie si─Ö okre┼Ťlonym rygorom moralnym prawdopodobnie s┼éu┼╝y┼éo jako ┼║r├│d┼éo motywacji do przestrzegania tych rygor├│w, ale te┼╝ wymaga┼éo przywi─ůzania do nich czy uznania ich za obowi─ůzuj─ůce. W modlitwie praktykuj─ůcy lekarz zwraca si─Ö w mniejszym stopniu o pouczenie moralne – to bowiem uzyska┼é w czasie kszta┼écenia w zawodzie – a w wi─Ökszym o si┼é─Ö do sprostania wymogom moralno┼Ťci zawodowej. Edukacji ju┼╝ praktykuj─ůcych cz┼éonk├│w grupy zawodowej s┼éu┼╝y┼é te┼╝ zapewne cz─Östo cytowany jako dow├│d paternalizmu lekarzy fragment z Corpus Hippocraticum: “Opiekuj─ůc si─Ö pacjentem r├│b to wszystko spokojnie i umiej─Ötnie, wi─Ökszo┼Ť─ç rzeczy przed nim ukrywaj─ůc. Niezb─Ödne polecenia wydawaj z pogod─ů i ┼éagodno┼Ťci─ů, odwracaj─ůc jego uwag─Ö od wykonywanych u niego zabieg├│w; czasem zga┼ä go ostro i zdecydowanie, a czasem pociesz okazuj─ůc trosk─Ö i zainteresowanie, niczego nie ujawniaj─ůc w kwestii jego przysz┼éego lub obecnego stanu.”9

Obraz socjalizacji moralnej w zawodzie lekarza wy┼éaniaj─ůcy si─Ö z powy┼╝szego om├│wienia modlitw, przysi─ůg i poucze┼ä, pokazuje, ┼╝e centralnym elementem kszta┼écenia moralnego w kulturze Zachodu nie by┼éo wpajanie przysz┼éym i praktykuj─ůcym lekarzom regu┼é post─Öpowania, ale formowanie charakter├│w i wyrabianie cn├│t. Praktyka sk┼éadania przysi─Ögi przez przysz┼éego ucznia opiera┼éa si─Ö na za┼éo┼╝eniu, ┼╝e wykonywanie zawodu lekarza wymaga okre┼Ťlonych predyspozycji i cn├│t, a kszta┼écenie zawodowe by┼éo nakierowane na dalsze formowanie charakter├│w. Podobnie dzia┼éo si─Ö w wypadku ju┼╝ praktykuj─ůcych lekarzy. Oni tak┼╝e dbali o swoje charaktery, a nie o znajomo┼Ť─ç regu┼é post─Öpowania w┼éa┼Ťciwego moralnie. Zawodu lekarza nie traktowano jako jedynie ┼║r├│d┼éa utrzymania czy statusu spo┼éecznego, lecz ┼é─ůczono z ┼╝yciem w wybrany spos├│b, na kt├│ry sk┼éada┼éo si─Ö mi─Ödzy innymi ustawiczne doskonalenie moralne.

Nie jest moim celem kre┼Ťlenie wyidealizowanego wizerunku staro┼╝ytnego lekarza. Chc─Ö tylko pokaza─ç, ┼╝e dost─Öpne dokumenty historyczne pozwalaj─ů zrekonstruowa─ç model edukacji moralnej zgodny z pojmowaniem medycyny jako sztuki. Mistrzem nie jest ten, kto zna regu┼éy osi─ůgania sukcesu w pewnej dziedzinie i by─ç mo┼╝e nawet potrafi je wype┼énia─ç w dzia┼éaniu, ale ten, kto rozwin─ů┼é w sobie wra┼╝liwo┼Ť─ç i cechy charakteru, pozwalaj─ůce mu trafnie rozpoznawa─ç sytuacje wymagaj─ůce jego interwencji i kto skutecznie opracowuje plany dzia┼éania, a przez to osi─ůga sukcesy mierzone nie tylko skuteczno┼Ťci─ů, ale i postawami moralnymi przejawiaj─ůcymi si─Ö w rozmaitych aspektach jego ┼╝ycia. Dobrego lekarza nie wyr├│┼╝nia wy┼╝szy wska┼║nik wylecze┼ä, ale systematyczne zajmowanie postaw zgodnych z celami wykraczaj─ůcymi poza skuteczno┼Ť─ç. Bez wzgl─Ödu na to, w czym upatrywano celu czy dobra medycyny oraz natury cn├│t sk┼éadaj─ůcych si─Ö na idea┼é dobrego lekarza, to cnoty, a nie regu┼éy post─Öpowania kszta┼étowa┼éy wyobra┼╝enia o etyce zawodowej lekarzy. Tak te┼╝ by┼éo w przypadku autora Corpus Hippocraticum, kt├│ry wyra┼╝a┼é swoje przywi─ůzanie do my┼Ťlenia etycznego w kategoriach cn├│t i postaw, kiedy pisa┼é „gdzie bowiem jest umi┼éowanie cz┼éowieka, tam te┼╝ jest umi┼éowanie sztuki.”10 Caraka Samhita za┼Ť wychwala dobrego lekarza jako uprzejmego, m─ůdrego, panuj─ůcego nad sob─ů i mistrza w swej nauce11 .

Takie podej┼Ťcie do medycyny przetrwa┼éo r├│wnie┼╝ w chrze┼Ťcija┼äskim ┼Ťredniowieczu, kt├│re od grecko-rzymskiej staro┼╝ytno┼Ťci przej─Ö┼éo rozumienie moralno┼Ťci w kategoriach cn├│t. Chocia┼╝ zmianie uleg┼éy pewne tre┼Ťci lekarskich idea┼é├│w etycznych (np. w chrze┼Ťcija┼äskich modyfikacjach tzw. przysi─Ögi Hipokratesa), to niezmienny pozosta┼é nacisk na formowanie charakter├│w.

Pierwsza regulacja o charakterze kodeksowym pojawi┼éa si─Ö w medycynie Zachodu w 1555 roku, kiedy to Royal College of Physicians przyj─ů┼é De statutis moralibus seu penalibus, kt├│re regulowa┼éy zachowanie na posiedzeniach, etykiet─Ö konsultacji lekarskich, zakazywa┼éy publicznej krytyki koleg├│w po fachu i upowszechniania nazw i sk┼éadu lek├│w12 . Nie by┼é to samodzielny i pe┼ény kodeks, lecz przepis, kt├│ry dotyczy┼é tylko wybranych aspekt├│w pracy lekarzy. Pierwszy europejski kodeks etyki lekarskiej – autorstwa lekarza z Manchesteru, Thomasa Percivala – pojawi┼é si─Ö dopiero w 1803 r13 . Cho─ç w tytule tego dzie┼éa widnieje s┼éowo „kodeks”, to przedstawiona w nim perspektywa moralna pod wieloma wzgl─Ödami wierna jest tradycji my┼Ťlenia o etyce lekarskiej w kategoriach charakter├│w, a nie prostych i nielicznych zasad kodeksowych. Jego obj─Öto┼Ť─ç, spos├│b formu┼éowania poucze┼ä i styl literacki pokazuj─ů, ┼╝e by┼é to traktat o etyce lekarskiej, kt├│rego autor wypunktowywa┼é i uzasadnia┼é tezy normatywne opatruj─ůc je komentarzami.

Na uwag─Ö zas┼éuguj─ů tak┼╝e okoliczno┼Ťci powstania pracy Percivala. Jej pierwsza wersja powsta┼éa jako reakcja na kryzys moralno┼Ťci lekarzy manchesterskich, sk┼é├│conych i dbaj─ůcych bardziej o w┼éasn─ů reputacj─Ö i monopol na us┼éugi ni┼╝ o dobro pacjent├│w w obliczu epidemii14 . ├ôw kryzys by┼é, jak si─Ö wydaje, objawem znacznego os┼éabienia przywi─ůzania do idea┼é├│w lekarskich.

Naturalnie wymienione dokumenty i fakty to za ma┼éo, by formu┼éowa─ç uniwersalne tezy empiryczne. Wystarcz─ů on jednak, by postawi─ç hipotez─Ö, ┼╝e kodeksowa regulacja etyki lekarskiej to zjawisko, kt├│re w tradycji Zachodu stanowi raczej wyj─ůtek ni┼╝ regu┼é─Ö i nast─ůpi┼éo po kryzysie w moralno┼Ťci. Bez wzgl─Ödu na to, czy kryzys, kt├│ry doprowadzi┼é do zmiany perspektywy w etyce lekarskiej trwa nadal, czy zosta┼é ju┼╝ przezwyci─Ö┼╝ony, prawdopodobna wydaje si─Ö hipoteza, ┼╝e my┼Ťlenie kodeksowe to pozosta┼éo┼Ť─ç po kryzysie, kt├│ra myl─ůco przedstawia g┼é├│wne do┼Ťwiadczenia moralne lekarzy. Pod wp┼éywem tej pozosta┼éo┼Ťci wielu lekarzy przedstawia w┼éasne do┼Ťwiadczenia moralne w kategoriach ich zgodno┼Ťci lub konfliktu z kodeksem. Wp┼éyw ten u┼éatwiaj─ů zmiany kulturze moralnej, a tak┼╝e specyfika nowoczesnej medycyny i kszta┼écenia medycznego.

We wsp├│┼éczesnej kulturze zachodniej wyst─Öpuje tendencja do „legalizacji” moralno┼Ťci, tj. pojmowania norm moralnych na wz├│r systemu prawa, ┼é─ůcznie z jego kszta┼étem. Przyk┼éadem tej tendencji jest nauczanie moralne w Ko┼Ťciele katolickim, gdzie znaczn─ů cz─Ö┼Ť─ç wyk┼éadu z zakresu etyki stanowi prawo moralne w jego rozmaitych formach15 z przesuni─Öciem na drugi plan lub nawet pomini─Öciem specyficznego dla pierwotnego chrze┼Ťcija┼ästwa my┼Ťlenia w terminach cn├│t. Uczestnicz─ůc w kulturze „legalizacji moralno┼Ťci” lekarze mog─ů ┼éatwo doj┼Ť─ç do przekonania, ┼╝e stosuj─ůce si─Ö do nich normy etyki zawodowej maj─ů charakter kodeksowy. Pod wp┼éywem tego wyobra┼╝enia o naturze etyki lekarskiej mog─ů te┼╝ opisywa─ç swoje do┼Ťwiadczenia moralne.

Ta tendencja do my┼Ťlenia kodeksowego o etyce lekarskiej przyczynia si─Ö do powstawania „powszechnej m─ůdro┼Ťci”, na kt├│r─ů sk┼éadaj─ů si─Ö niesprawdzone przekonania o „odwiecznych nakazach etyki lekarskiej”16 . Bodaj najbardziej spektakularnym przyk┼éadem takiej m─ůdro┼Ťci jest przypisywana Hipokratesowi i cz─Östo przytaczana maksyma „Po pierwsze, nie szkodzi─ç”, kt├│rej kszta┼ét s┼éowny („po pierwsze”) sugeruje, ┼╝e tradycja hipokratesowa opiera si─Ö na hierarchicznym i kodeksowym rozumieniu moralno┼Ťci lekarskiej. Takie uj─Öcie etyki hipokratesowej to nie tylko anachronizm, ale i fa┼ész. W Corpus Hippocraticum nie ma mowy o tym, ┼╝e moralnym nakazem lekarza jest przede wszystkim unikanie szkodzenia. Hipokrates pisze nast─Öpuj─ůco: „Je┼Ťli chodzi o choroby, to miej w zwyczaju dwie rzeczy: pomagaj, a przynajmniej nie wyrz─ůdzaj szkody.”17 Autor tych s┼é├│w, po pierwsze, nie formu┼éuje nakazu, lecz poucza o tym, jak zazwyczaj nale┼╝y post─Öpowa─ç, a po drugie – nie nadaje nieszkodzeniu priorytetu. Trudno wi─Öc uzna─ç, ┼╝e pisz─ůc te s┼éowa mia┼é na my┼Ťli jak─ů┼Ť norm─Ö kodeksow─ů. Bior─ůc pod uwag─Ö obecn─ů w Corpus humoraln─ů teori─Ö zdrowia, kt├│ra zak┼éada samoregulacj─Ö organizmu, oraz kontekst, w jakim s┼éowa te si─Ö pojawiaj─ů, nale┼╝a┼éoby s─ůdzi─ç, ┼╝e pouczenie to mia┼éo zniech─Öca─ç do nadmiernej ingerencji lekarza w naturalne procesy rozwoju choroby i zdrowienia. Nieszkodzenie jest w mniejszym stopniu norm─ů moraln─ů ni┼╝ norm─ů sprawno┼Ťci zawodowej18 . Mimo to, w wersji „po pierwsze, nie szkodzi─ç”, pouczenie to kszta┼étuje kodeksow─ů kultur─Ö my┼Ťlenia o medycynie i moralno┼Ťci.

Wyobra┼╝eniom lekarzy o kodeksowej naturze norm etyki zawodowej sprzyja tak┼╝e specyfika wsp├│┼éczesnej medycyny i zwi─ůzany z ni─ů system kszta┼écenia. Medycyna oparta na nauce wymaga opanowania mn├│stwa informacji w do┼Ť─ç kr├│tkim czasie. Cz─Ö┼Ť─ç tej wiedzy dotyczy fakt├│w – jak wiedza o charakterze biologicznym – a cz─Ö┼Ť─ç sposob├│w post─Öpowania, jak wiedza o czynno┼Ťciach diagnostycznych i terapeutycznych. Uj─Öt─ů w terminy og├│lne wiedz─Ö (organ, uk┼éad, organizm, stan chorobowy) stosuje si─Ö do jednostkowych przypadk├│w, co niewprawnym jeszcze adeptom medycyny sugeruje quasi-sylogistyczny spos├│b rozumowania, w kt├│rym rozpoznanie np. organu lub stanu chorobowego polega na dostrze┼╝eniu w tym, co ogl─ůdane tego, co w┼éa┼Ťciwe dla og├│lnego i abstrakcyjnego obrazu organu lub stanu chorobowego b─Öd─ůcego tre┼Ťci─ů nauczania. W rezultacie jednostkowe fakty i zjawiska zostaj─ů poznane jako przypadki og├│lnych abstrakt├│w, co sugeruje prymat spojrzenia w kategoriach og├│lnych, znanych tak┼╝e w my┼Ťleniu kodeksowym.

Podobne my┼Ťlenie w kategoriach og├│┼éu obecne jest w kszta┼éceniu dotycz─ůcym czynno┼Ťci medycznych. Zapami─Ötywanie sekwencji czynno┼Ťci w postaci np. drzew decyzyjnych sugeruje z jednej strony prymat perspektywy og├│lnej, a z drugiej – sylogistyczne korzystanie z wiedzy o dzia┼éaniu, gdzie decyzja polega na wyprowadzeniu konsekwencji normatywnych z og├│lnej normy zastosowanej do opisu jednostkowych okoliczno┼Ťci. To podej┼Ťcie do decyzji o czynno┼Ťciach medycznych mo┼╝e sta─ç si─Ö nawykiem przenoszonym na decyzje dotycz─ůce dobra i s┼éuszno┼Ťci. St─ůd ju┼╝ tylko krok do oczekiwania, ┼╝e normy etyki lekarskiej winny mie─ç kszta┼ét kodeksu etycznego: w┼éa┼Ťciwe moralnie post─Öpowanie wymaga og├│lnych nakaz├│w i zakaz├│w, kt├│re b─Ödzie mo┼╝na stosowa─ç do wielu sytuacji jednostkowych.

Organizacja kszta┼écenia medycznego r├│wnie┼╝ sprzyja my┼Ťleniu kodeksowemu o etyce lekarskiej. Przysz┼éych lekarzy kszta┼éci si─Ö w grupach, przez co do historii przechodzi relacja mi─Ödzy nauczycielem i uczniem, w kt├│rej ten ostatni przejmuje profesjonalne i moralne nawyki mistrza. Wymuszony ogromem wiedzy medycznej podzia┼é nauczania na bloki tematyczne, a medycyny na specjalno┼Ťci, sprawia, ┼╝e wielu nauczycieli studenci nie znaj─ů d┼éu┼╝ej ni┼╝ miesi─ůc lub dwa. Kiedy za┼Ť kontakt ten jest d┼éu┼╝szy, sama liczno┼Ť─ç grup studenckich bodaj uniemo┼╝liwia nawi─ůzanie relacji mistrz-ucze┼ä, w kt├│rej mo┼╝na by dostrzega─ç i przejmowa─ç cnoty mistrza.

W nauczaniu o tak ograniczonych mo┼╝liwo┼Ťciach nawi─ůzywania relacji mistrz-ucze┼ä, wychowanie moralne zostaje zast─ůpione wyk┼éadami i seminariami z etyki. Poniewa┼╝ odbywaj─ů si─Ö one poza klinik─ů, mog─ů s┼éu┼╝y─ç g┼é├│wnie przekazywaniu wiedzy o normach i zasadach, a w znikomym stopniu wiedzy praktycznej czy kszta┼étowaniu charakter├│w. Na tre┼Ť─ç takich zaj─Ö─ç w du┼╝ej mierze sk┼éadaj─ů si─Ö te┼╝ informacje o przepisach prawa, kt├│rymi coraz bardziej obwarowana jest medycyna. Kszta┼écenie w zakresie etyki zawodowej w trakcie wyk┼éad├│w i seminari├│w znowu utrwala przekonanie, ┼╝e w┼éa┼Ťciwe post─Öpowanie w medycynie mo┼╝na dostatecznie uj─ů─ç w og├│lne normy, kt├│re potem stosuje si─Ö do jednostkowych fakt├│w. To za┼Ť oznacza, ┼╝e ┼éatwiej o opini─Ö, ┼╝e etyczno┼Ť─ç w medycynie polega na przestrzeganiu kodeksowych nakaz├│w i zakaz├│w.

Na pytanie, komu potrzebny jest kodeks etyki lekarskiej mo┼╝na udzieli─ç nast─Öpuj─ůcej cz─ůstkowej odpowiedzi. Kodeksu potrzebuje ten, kogo my┼Ťlenie o medycynie i w┼éa┼Ťciwych jej do┼Ťwiadczeniach moralnych kszta┼étuje lekcewa┼╝enie lub nieznajomo┼Ť─ç przesz┼éo┼Ťci medycyny, kultura moralna maj─ůca tendencj─Ö do kodeksowego patrzenia na udane ┼╝ycie, przenoszenie na grunt praktyki medycznej nawyk├│w my┼Ťlowych charakterystycznych dla nowoczesnej nauki oraz kszta┼écenie medyczne pozbawione klasycznej relacji mistrz-ucze┼ä. Wzi─Öty z osobna, ┼╝aden z tych czynnik├│w mo┼╝e nie wystarczy─ç do ukszta┼étowania si─Ö my┼Ťlenia kodeksowego o etyce lekarskiej, lecz w nagromadzeniu, kt├│re stara┼éem si─Ö powy┼╝ej opisa─ç, mog─ů one dostatecznie silnie sprzyja─ç kodeksowym oczekiwaniom pod adresem etyki lekarskiej.

Hipoteza, ┼╝e tworzenie kodeks├│w etyki lekarskiej to odpowied┼║ na kryzys nie zak┼éada, ┼╝e jest to odpowiedz trafna. Obrany w ci─ůgu ostatnich dwustu lat kierunek regulacji moralnej w medycynie Zachodu mo┼╝e by─ç wadliwy, za czym zdaj─ů si─Ö przemawia─ç losy kodeksu etycznego American Medical Association. Wraz z jej utworzeniem w 1847 r. organizacja ta opar┼éa sw├│j kodeks na dziele Percivala. W 1957 r. AMA dokona┼éa radykalnej zmiany i pierwotny kodeks zast─ůpi┼éa dziesi─Öcioma zasadami wyra┼╝aj─ůcymi idea┼éy moralne ameryka┼äskich lekarzy19 . Dzisiaj zasadom tym towarzyszy oko┼éo 150 stron komentarzy rady do spraw etyki i prawa. Tak radykaln─ů zmian─Ö formy wypowiedzi AMA o etyce lekarskiej t┼éumaczy, jak s─ůdz─Ö, przekonanie lekarzy, ┼╝e (pomimo zachowania dla nazwy „kodeks”) nale┼╝y porzuci─ç regulacj─Ö kodeksow─ů. Opatrzenie zasad komentarzami sugeruje za┼Ť, ┼╝e lekarze ameryka┼äscy powracaj─ů do pojmowania etyki lekarskiej w kategoriach bardziej z┼éo┼╝onych ni┼╝ kodeks. Zestawienie zasad i opinii pokazuje z jednej strony, ┼╝e w przekonaniu lekarzy ameryka┼äskich etyka lekarska nie daje si─Ö uj─ů─ç w formu┼éki, a z drugiej – ┼╝e ┼╝ycie wed┼éug idea┼é├│w tej etyki wymaga z┼éo┼╝onego namys┼éu i z pewno┼Ťci─ů nie polega na dedukcyjnym wyprowadzaniu konkluzji moralnych z nakaz├│w i zakaz├│w.

Naturalnie zmiany w kodeksie etycznym AMA mo┼╝na interpretowa─ç inaczej. Jako dow├│d post─Öpuj─ůcego upadku etyki lekarskiej prowadz─ůcego do eliminacji kolejnych rygor├│w moralnych czy obni┼╝ania klarowno┼Ťci poszczeg├│lnych idea┼é├│w przez ograniczanie si─Ö do og├│lnik├│w, kt├│re nie poci─ůgaj─ů za sob─ů istotnych zobowi─ůza┼ä. Poni┼╝ej postaram si─Ö pokaza─ç, ┼╝e – zgodnie z przedstawion─ů wy┼╝ej hipotez─ů historyczn─ů – bardziej prawdopodobna jest pierwsza interpretacja. Ograniczenie kodeksu do deklaracji idea┼é├│w oraz komentarzy i zalece┼ä etycznych ┼Ťwiadczy o niewydolno┼Ťci kodeksowej regulacji etycznej w medycynie. B─Öd─Ö twierdzi┼é, ┼╝e kodeks etyczny mo┼╝e wp┼éywa─ç na dzia┼éania lekarzy pod warunkiem, ┼╝e maj─ů oni odpowiednio ukszta┼étowane charaktery, a wi─Öc o ile podstawa regulacji moralnej ju┼╝ istnieje. Moja teza na temat zasadno┼Ťci tworzenia kodeks├│w etyki lekarskiej jest wi─Öc umiarkowana: kodeksy mog─ů w ograniczonym stopniu kszta┼étowa─ç dzia┼éania lekarzy, poniewa┼╝ ich stosowanie wymaga podbudowy w postaci cn├│t lekarskich. Teza ta wspiera wcze┼Ťniejsz─ů hipotez─Ö o tym, ┼╝e kodeks to nadzwyczajny, a nie standardowy spos├│b regulacji moralnej w medycynie.

Stosowanie kodeksu etycznego czy jakichkolwiek nakaz├│w lub zakaz├│w wymaga takiego opisywania okoliczno┼Ťci i rozpatrywanych dzia┼éa┼ä, aby do tych nakaz├│w i zakaz├│w mo┼╝na by┼éo „dobra─ç” okoliczno┼Ťci, w kt├│rych normy te obowi─ůzuj─ů i dzia┼éania, kt├│re tym normom maj─ů czyni─ç zado┼Ť─ç. Stosowanie nakaz├│w i zakaz├│w wymaga zatem os─ůdu, dzi─Öki kt├│remu mo┼╝na rozstrzyga─ç, czy okre┼Ťlone dzia┼éanie lub sytuacja wymaga dzia┼éania ze wzgl─Ödu na przekonania o dobru i s┼éuszno┼Ťci. W tym celu niezb─Ödne jest przywi─ůzanie do tych przekona┼ä. W przeciwnym razie nie mo┼╝na by wyja┼Ťni─ç, dlaczego jedne sytuacje lub rozpatrywane dzia┼éania wymagaj─ů od dzia┼éaj─ůcego namys┼éu, a inne takiej refleksji nie potrzebuj─ů. Os─ůd nie jest neutralny moralnie. Zakwalifikowanie sytuacji lub rozpatrywanego dzia┼éania jako nale┼╝─ůcych do kategorii regulowanej przez kodeksowy nakaz lub zakaz zak┼éada przywi─ůzanie do idea┼é├│w, kt├│re wyr├│┼╝niaj─ů z otoczenia to, co moralnie donios┼ée20 . Aby na przyk┼éad zastanawia─ç si─Ö, jak odpowiedzie─ç na czyje┼Ť cierpienie, nie wystarczy potrafi─ç rozpozna─ç jego znamiona. ┼╗eby na te znamiona zwr├│ci─ç uwag─Ö trzeba by─ç g┼é─Öboko przekonanym, ┼╝e cierpienie jest z┼ée. Je┼Ťli wi─Öc os─ůd moralny nie jest moralnie neutralny i pe┼éni tak wa┼╝n─ů rol─Ö w stosowaniu nakaz├│w i zakaz├│w, to kodeks etyczny nie mo┼╝e funkcjonowa─ç w izolacji od zinternalizowanych przekona┼ä moralnych, ale musi je zak┼éada─ç. Bez przywi─ůzania do pewnych idea┼é├│w moralnych kodeksowe nakazy i zakazy pozostan─ů martwe.

Je┼Ťli moja teza o roli os─ůdu w stosowaniu kodeksowych nakaz├│w i zakaz├│w jest trafna, to kodeks etyczny nie mo┼╝e w istotny spos├│b kszta┼étowa─ç rzeczywistych postaw moralnych lekarzy, lecz zak┼éada ich okre┼Ťlony kszta┼ét. Co wi─Öcej, je┼╝eli ujawniaj─ůce si─Ö w os─ůdzie przywi─ůzanie do przekona┼ä o dobru i s┼éuszno┼Ťci nie jest neutralne moralnie, to osoba o uformowanej osobowo┼Ťci moralnej mo┼╝e w og├│le nie potrzebowa─ç kodeksu etycznego. Jej charakter nadaje kierunek jej dzia┼éaniom i dodatkowe pouczenia mog─ů by─ç niepotrzebn─ů pedanteri─ů. Mo┼╝na jedynie s─ůdzi─ç, ┼╝e kodeks mo┼╝e wspomaga─ç decyzje, w kt├│rych zachodzi w─ůtpliwo┼Ť─ç odno┼Ťnie do np. tego, kt├│ry z idea┼é├│w w danej sytuacji wymaga pos┼éusze┼ästwa. Tego jednak nale┼╝a┼éoby si─Ö spodziewa─ç u os├│b o niedostatecznie uformowanej osobowo┼Ťci moralnej. Je┼Ťli wi─Öc kodeksowe nakazy i zakazy maj─ů kszta┼étowa─ç dzia┼éanie lekarzy, to warto┼Ť─ç tych poucze┼ä – w przypadku, gdy zgadzaj─ů si─Ö z przekonaniami moralnymi lekarza – b─Ödzie pomocnicza. Je┼╝eli za┼Ť te nakazy i zakazy wchodz─ů w konflikt z przekonaniami moralnymi lekarza, to kszta┼étowanie jego dzia┼éa┼ä przez nie, a nie przez jego w┼éasne przekonania o dobru i s┼éuszno┼Ťci, mo┼╝e w najlepszym razie wyja┼Ťnia─ç konformizm, a w najgorszym – hipokryzja.

Powy┼╝sze racje sk┼éaniaj─ů do przekonania, ┼╝e kodeksowe nakazy i zakazy mog─ů tylko w niewielkim stopniu wp┼éywa─ç na postawy lekarzy. Lekarze, kt├│rzy dysponuj─ů cnotami, kodeks├│w nie potrzebuj─ů, a lekarze, kt├│rzy cn├│t nie posiedli, nie b─Öd─ů w stanie sprosta─ç autentycznej trosce o idea┼éy etyki lekarskiej, kt├│rym kodeksy mia┼éyby s┼éu┼╝y─ç. Nieco wi─Ökszego po┼╝ytku po kodeksie mo┼╝na by oczekiwa─ç w procesie edukacji przysz┼éych lekarzy, w kt├│rej kodeks by┼éby wysoce niedoskona┼éym narz─Ödziem artyku┼éowania idea┼é├│w podzielanych przez lekarsk─ů spo┼éeczno┼Ť─ç. W obliczu jednak opisanych wy┼╝ej tendencji kulturowych i specyfiki wsp├│┼éczesnej nauki, taka rola kodeksu rodzi niebezpiecze┼ästwo wyrobienia w przysz┼éych lekarzach prze┼Ťwiadczenia, ┼╝e do w┼éa┼Ťciwego dzia┼éania wystarczy pos┼éusze┼ästwo literze kodeksu, kt├│re obywa si─Ö bez pog┼é─Öbionej refleksji po┼é─ůczonej z uto┼╝samieniem si─Ö z idea┼éami.

Je┼╝eli zatem kodeks etyczny ma odgrywa─ç jak─ů┼Ť rol─Ö w kszta┼étowaniu dzia┼éa┼ä lekarzy, to wymaga ich przywi─ůzania do idea┼é├│w moralnych, kt├│rych nie da si─Ö wyrazi─ç w postaci nakaz├│w i zakaz├│w. Bardziej stosownym wydaje si─Ö ujmowanie tych idea┼é├│w w postaci obecnych w tradycji cn├│t, cech charakteru czy gotowo┼Ťci do dzia┼éania w odpowiedzi na typy sytuacji i dzia┼éa┼ä. Tak uj─Öte przywi─ůzanie do idea┼é├│w umo┼╝liwia z jednej strony wyja┼Ťnienie wra┼╝liwo┼Ťci na sytuacje i dzia┼éania uruchamiaj─ůce namys┼é moralny w kierunku realizacji tych idea┼é├│w, a z drugiej – pozbawione hipokryzji i niepowierzchowne realizowanie ich oraz nadawanie dzia┼éaniom lekarzy autentycznej warto┼Ťci moralnej.

Je┼Ťli konkluzje dotycz─ůce tradycyjnej formy etyki lekarskiej oraz niewystarczalno┼Ťci norm kodeksowych do kszta┼étowania dzia┼éa┼ä lekarzy s─ů trafne, to na kodeksy etyki lekarskiej nale┼╝y patrze─ç z du┼╝─ů doz─ů sceptycyzmu. Po pierwsze, tworzenie takiego kodeksu wydaje si─Ö ┼Ťwiadczy─ç o kryzysie przywi─ůzania do idea┼é├│w etyki lekarskiej i stanowi─ç niedoskona┼éy substytut cn├│t, bez kt├│rych nie mo┼╝na tych idea┼é├│w rzetelnie realizowa─ç. Po drugie, tak┼╝e ograniczona skuteczno┼Ť─ç kodeksu, kt├│r─ů opisa┼éem powy┼╝ej, mo┼╝liwa jest dzi─Öki przywi─ůzaniu lekarzy do cn├│t lekarskich.

Niewystarczalno┼Ť─ç kodeksu, niezb─Ödno┼Ť─ç cn├│t do nadawania dzia┼éaniom lekarzy kszta┼étu moralnego oraz znany z historii medycyny model socjalizacji w zawodzie sugeruj─ů kierunek zmian w spojrzeniu na etyk─Ö lekarsk─ů i edukacj─Ö moraln─ů lekarzy. Analogicznie do obrazu edukacji moralnej, kt├│ry wy┼éania si─Ö z przedstawionej wiedzy historycznej, za cel tej edukacji nale┼╝a┼éoby uzna─ç kszta┼étowanie charakter├│w. Osi─ůgni─Öciu tego celu s┼éu┼╝y┼éaby w pierwszym kroku taka selekcja kandydat├│w do zawodu, kt├│ra – podobnie jak przysi─Ögi sk┼éadane przez osoby rozpoczynaj─ůce nauk─Ö zawodu – eliminowa┼éaby z kszta┼écenia zawodowego jednostki, kt├│re nie s─ů gotowe podda─ç si─Ö minimalnym rygorom moralnym. Mo┼╝na oczekiwa─ç, ┼╝e selekcja tego rodzaju sprzyja┼éaby uczestnictwu w grupie zawodowej os├│b o predyspozycjach umo┼╝liwiaj─ůcych im nabywanie, a p├│┼║niej rozwijanie cn├│t lekarskich. Nast─Öpnym krokiem w kszta┼étowaniu lekarskich charakter├│w by┼éaby edukacja w mo┼╝liwie du┼╝ym stopniu przypominaj─ůca nabywanie i rozwijanie cn├│t poprzez uczestnictwo student├│w w praktyce klinicznej u boku nauczycieli zawodu, kt├│rych wspieraliby profesjonalni etycy. By─ç mo┼╝e na tym etapie pewn─ů rol─Ö m├│g┼éby odegra─ç kodeks etyczny w formie deklaracji idea┼é├│w zawodowych. Kodeks taki wskazywa┼éby po┼╝─ůdane kierunki rozwijania cn├│t, lecz nie zawiera┼é przepis├│w dzia┼éania w og├│lnie charakteryzowanych sytuacjach. Uzupe┼énieniem tak rozumianej edukacji moralnej mog┼éoby si─Ö sta─ç samodzielne kszta┼écenie si─Ö lekarzy z zakresu etyki, kt├│re stanowi┼éoby odpowiednik tradycyjnych modlitw lekarskich.

Naszkicowany tu obraz edukacji moralnej w zawodzie lekarza stanowi oczywi┼Ťcie pewien idea┼é, kt├│rego pe┼énej realizacji w praktyce raczej nie nale┼╝y oczekiwa─ç. Ale te┼╝ celem tego szkicu nie by┼éo propagowanie wybranego programu dydaktycznego. Chodzi┼éo raczej o przedstawienie wychowania moralnego, kt├│re odpowiada┼éoby specyfice medycyny, a zarazem by┼éo zgodne z dzisiejszymi realiami kszta┼écenia i pracy lekarzy.

Paweł Łuków

Przypisy:

1. Ten rodzaj namys┼éu moralnego bywa charakteryzowany jako principlism. Por. K. D. Clouser i B. Gert w A Critique of Principlism, w Journal of Medicine and Philosophy 15, 2 (1990): 219–36. Powr├│t do tekstu.

2. W powy┼╝szym opisie nie zajmuj─Ö si─Ö tak jak L. Ko┼éakowski w s┼éawnej Etyce bez kodeksu (w: Kultura i fetysze. Eseje, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN 2000), tym, czy kodeks ma gwarantowa─ç rozstrzygalno┼Ť─ç ka┼╝dej sytuacji. Nie sugeruj─Ö te┼╝, ┼╝e opisane tu ┼╝ycie moralne lekarzy wierz─ůcych w kodeks etyczny rzeczywi┼Ťcie tak wygl─ůda. Przedstawiam jedynie konsekwencje kodeksowego rozumienia podstawowego zr─Öbu moralno┼Ťci. Powr├│t do tekstu.

3. Pe┼éniejsze argumenty przeciw uzasadnianiu norm etyki zawodowej tradycj─ů przedstawi┼éem w ksi─ů┼╝ce Granice zgody: autonomia zasad i dobro pacjenta, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe „Scholar” 2005, s. 62-77. Powr├│t do tekstu.

4. Materia┼é historyczny jest tu sk─ůpy zapewne z powodu osobistego charakteru modlitw, kt├│ry nie zach─Öca do publikacji ich tre┼Ťci. Bodaj najbardziej znan─ů jest przypisywana Majmonidesowi i pochodz─ůca prawdopodobnie z XVIII w. Codzienna Modlitwa Lekarza; w przek┼éadzie angielskim w: Encyclopedia of Bioethics, W. T. Reich (red.), New York, NY, Macmillan, 1995, Appendix, s. 2638. Powr├│t do tekstu.

5. Deontologia lekarska. Wybrane materiały do seminariów, A. Tulczyński (red.), Warszawa, Warszawska Akademia Medyczna 1981, s. 7. Powrót do tekstu.

6. Przek┼éad angielski w: Encyclopedia of Bioethics, dz. cyt. s. 2633. Chocia┼╝ sam manuskrypt z t─ů przysi─Ög─ů pochodzi z I w., to jej tekst wydaje si─Ö by─ç znacznie starszy; R. Porter, The Greatest Benefit to Mankind: A Medical History of Humanity from Antiquity to the Present, London, HarperCollins, 1997, s. 140. Podobn─ů wymow─Ö ma hebrajska Przysi─Öga Asafa pochodz─ůca prawdopodobnie z VII w.; przek┼éad angielski w: Encyclopedia of Bioethics, dz. cyt. s. 2634. Powr├│t do tekstu.

7. T─Ö ostatni─ů sk┼éadano na zako┼äczenie edukacji medycznej. Powr├│t do tekstu.

8. Zob. np. W. Szumowski, Historia medycyny, Warszawa, Sanmedia 1994 (wydanie trzecie poprawione i uzupe┼énione; wydanie pierwsze Krak├│w, Gebethner i Wolff 1935) s. 26; L. Edelstein, “The Hippocratic Oath. Text, Translation and Interpretation” w: Ancient Medicine: Selected papers of Lugwig Edelstein, L. C. Temkin, O. Temkin (red.), Baltimore, Johns Hopkins University Press 1967. Powr├│t do tekstu.

9. Por. Περι ευσχημοσυνησ (Dekorum) xvi, w: Hippocrates with an English translation by W.H.S. Jones, Cambridge, Mass, Harvard University Press 1984, vol II, ss. 297/299. Powr├│t do tekstu.

10. Hipokrates, Παραγγελιαι (Przykazania), dz. cyt. vol. I, s. 318-319. Powr├│t do tekstu.

11. Bardzo podobne pouczenia znajduj─ů si─Ö w Περι ιητρου (O lekarzu) w: Hippocrates, dz. cyt. vol. II, ss. 311-313. Powr├│t do tekstu.

12. G. Clark, A History of the Royal College of Physicians of London, Oxford, Clarendon Press 1964, s. 384, cyt. za R. M. Veatch, has┼éo “Medical Codes and Oaths” w: Encyclopedia of Bioethics, dz.cyt. Powr├│t do tekstu.

13. T. Percival, Medical Ethics, or A Code of Institutes and Precepts, Adapted to the Professional Conduct of Physicians and Surgeons, C. D. Leake (red.), Huntington, N.Y., R.E. Krieger Pub. Co. 1975. Powr├│t do tekstu.

14. E. D. Pellegrino, Thomas Percival’s Ethics: The Ethics Beneath the Etiquette, w: T. Percival, Medical Ethics, Birmingham, AL, Classics of Medicine Library, 1985;1–52. Powr├│t do tekstu.

15. Przykładem tej tendencji jest w literaturze polskiej A. Kokoszki, Teologia moralna fundamentalna, Wydawnictwo Diecezji Tarnowskiej Biblos, Tarnów 1998. Powrót do tekstu.

16. Od m─ůdro┼Ťci tej nie s─ů wolne tak┼╝e niekt├│re opracowania encyklopedyczne; zob. np. has┼éo „Hipokrates” w Ma┼éej encyklopedii medycyny PWN, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN 1999. Powr├│t do tekstu.

17. Επιδημιων (Epidemie), i, xi, dz. cyt., vol. I, s. 164-165. Powr├│t do tekstu.

18. Zob. A. R. Jonsen, Do No Harm: Axiom of Medical Ethics w: Philosophical Medical Ethics: Its Nature and Significance, S. F. Spicker, H. Tristram Engelhardt (red.), Dordrecht, Reidel Publishing Co. 1977; por. te┼╝ R. J. Bulger, A. L. Barbato, On the Hippocratic Sources of Western Medical Practice w Hastings Center Report 30, 4 (2000), Special Supplement: S4-S7, s. S5. Wyk┼éad teorii humoralnej zawartej w Corpus Hippocraticum mo┼╝na znale┼║─ç w pracy A. Bednarczyka, Medycyna i filozofia w staro┼╝ytno┼Ťci, Warszawa, Uniwersytet Warszawski, Wydzia┼é Filozofii i Socjologii 1999, ss. 102-110. Powr├│t do tekstu.

19. AMA, Code of Medical Ethics: Current Opinions, 2002-2003 edition, s. x-xi. Powr├│t do tekstu.

20. Szerzej spraw─Ö t─Ö omawiam w Maxims, Moral Responsiveness, and Judgment w Kant-Studien 94 (2003): 405-425. Powr├│t do tekstu.


powr├│t
 
webmaster © jotka