Jak „Chiny” stworzyły Europę: narodziny oświeceniowego sekularyzmu z ducha konfucjanizmu

Dawid Rogacz

O autorze

Dawid Rogacz
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza
Instytut Filozofii
ul. Szamarzewskiego 89c
PL-60-568 Poznań

E-mail: dawid.rogacz@amu.edu.pl

Abstrakt


Celem artykułu jest wykazanie, że kontakt filozofii europejskiej z kulturą Chin w II poł. XVII – II poł. XVIII wieku wpłynął na powstanie i rozwój sekularyzmu, który stał się charakterystyczną cechą zachodniego Oświecenia. W pierwszej części zamierzam zbadać, w jaki sposób poznanie historii Chin i etyki konfucjańskiej podało w wątpliwość chronologię biblijną i podważyło wiarę jako konieczny warunek moralności. Następnie przeanalizuję próby odparcia tych zarzutów, reinterpretujące konfucjanizm jak krypto-monoteizm. W części trzeciej pokażę, jak debata dotycząca kultury chińskiej przyczyniła się do narodzin świeckiej filozofii historii, która to historiozofia położyła ostateczny kres oświeceniowej sinofilii. W konkluzji przedstawię  główne ograniczenia tezy o wpływie myśli chińskiej na narodziny sekularyzmu.


Pełny tekst:

PDF


Bibliografia


  1. Allan S. (2016), The heir and the sage: Dynastic legend in early China, State University of New York Press, Albany.
  2. Ankersmit F. (1983), Narrative logic: A semantic analysis of the historian's language, Martinus Nijhoff Publishers, The Hague/Boston/London.
  3. Bayle P. (1707), Réponse aux questions d'un provincial, tome quatrieme, chez Reinier Leers, Rotterdam.
  4. Blok F.F. (2000), Isaac Vossius and his circle: His life until his farewell to queen Christina of Sweden 1618–1655, Forsten, Groningen.
  5. Bossuet J.-B. (1679/2013), Discours sur l'histoire universelle, Cap-Rouge, St-Augustin.
  6. Brook T., Blue G. (red.) (1999), China and historical capitalism: Genealogies of sinological knowledge, Cambridge University Press, Cambridge.
  7. Drozdowicz Z. (2014), Voltaire’s Radicalism, „Diametros” 40: 5–21.
  8. Duyvendak J.J.L. (1936), Early Chinese Studies in Holland, „T’oung Pao” 32 (5): 293–344.
  9. Foucher S. (1688), Lettre sur la Morale de Confucius, Philosophe de la Chine, Legrand, Paris.
  10. Fuchs T. (2006), The European China – Receptions from Leibniz to Kant, „Journal of Chinese Philosophy” 33 (1): 35–49.
  11. Hegel G.W.F. (1958), Wykłady z filozofii dziejów, t. 1, tłum. J. Grabowski, A. Landman, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
  12. Herder J.G. (1962), Myśli o filozofii dziejów, t. 1–2, tłum. J. Gałecki, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
  13. Heyndrickx J. (1990), Philippe Couplet, S.J. (1623–1693): The man who brought China to Europe, Steyler-Verlag, Nettetal.
  14. Israel J.I. (2006), Enlightenment contested: Philosophy, modernity, and the emancipation of man, 1670–1752, Oxford University Press, Oxford.
  15. Israel J.I. (2014), “Radical Enlightenment” – Peripheral, Substantial, or the Main Face of the Trans-Atlantic Enlightenment (1650–1850), „Diametros” 40: 73–98.
  16. Jaspers K. (2006), O źródle i celu historii, tłum. J. Marzęcki, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty.
  17. Jones C. (2014), The Prospects for Interreligious and Intercultural Understanding: the Jesuit Case and its Theoretical Implications, [w:] Understanding religious pluralism: Perspectives from religious studies and theology, P.C. Phan, J. Ray (red.), Pickwick Publications, Eugene (OR): 66–88.
  18. Jorink E., van Miert D. (2012), Isaac Vossius (1618–1689): Between science and scholarship, Brill, Leiden/Boston.
  19. Kim Y.K. (1978), Hegel’s Criticism of Chinese Philosophy, „Philosophy East and West” 28 (2): 173–180.
  20. Koselleck R. (2009), Dzieje pojęć: studia z semantyki i pragmatyki języka społeczno-politycznego, tłum. J. Merecki, W. Kunicki, Oficyna Naukowa, Warszawa.
  21. Koselleck R. (2012), Warstwy czasu: Studia z metahistorii, tłum. K. Krzemieniowa, J. Marecki, Oficyna Naukowa, Warszawa.
  22. Labrune J. de (1688), La Morale de Confucius philosophe de la China, chez Pierre Savouret, Amsterdam.
  23. Lach D.F. (1945), Leibniz and China, „Journal of the History of Ideas” 6 (4): 436–455.
  24. Lach D.F. (1953), The Sinophilism of Christian Wolff (1679-1754), „Journal of the History of Ideas” 14 (4): 561–574.
  25. Leibniz G.W., Wolff C. (1992), Moral enlightenment: Leibniz and Wolff on China, tłum. J. Ching, W.G. Oxtoby, Steyler Verlag, Nettetal.
  26. Li Z. 李之藻, Fu F. (Furtado F.) (1965), Minglitan 名理探, Shangwu Yinshuguan, Taibei.
  27. Li W., Poser H. (2006), Leibniz’s Positive View of China, „Journal of Chinese Philosophy” 33 (1): 17–33.
  28. Locke J. (1953), List o tolerancji, tłum. L. Joachimowicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
  29. Löwith K. (2002), Historia powszechna i dzieje zbawienia: Teologiczne przesłanki filozofii dziejów, tłum. J. Marzęcki, „Antyk”, Kęty.
  30. Malebranche N. (1708), Entretien d'un philosophe chretien, et d'un philosophe chinois, sur l'existence & la nature de Dieu, chez Michel David, Paris.
  31. Marenbon J. (2015), Pagans and philosophers: The problem of paganism from Augustine to Leibniz, Princeton University Press, Princeton.
  32. Martini M. (1658), Sinicae historiae decas prima, res a gentis origine ad Christum natum in extrema Asia, sive magno Sinarum imperio gestas complexa, apud Joannem Blaeu, Amsterdam.
  33. Maverick L. (1946), China, a model for Europe, Paul Anderson Co., San Antonio (TX).
  34. Meynard T. (2015), The Jesuit reading of Confucius: The first complete translation of the Lunyu (1687) published in the West, Brill, Leiden/Boston.
  35. Monteskiusz (2009), O duchu praw, tłum. T. Boy-Żeleński, Hachette Livre Polska, Warszawa.
  36. Mungello D.E. (1980), Malebranche and Chinese Philosophy, „Journal of the History of Ideas” 41 (4): 551–578.
  37. Perkins F. (2002), Virtue, Reason, and Cultural Exchange. Leibniz's Praise of Chinese Morality, „Journal of the History of Ideas” 63 (3): 447–464.
  38. Perkins F. (2004), Leibniz and China: A commerce of light, Cambridge University Press, Cambridge, New York.
  39. Poole W. (2004), Seventeenth-Century Preadamism, and an Anonymous English Preadamist, „The Seventeenth Century” 19 (1): 1–35.
  40. Quesnay F. (1965), Quesnay, Despotisme de la China, [w:] F. Quesnay, Oeuvres économiques et philosophiques de François Quesnay, Scientia Verlag Aalen, Darmstadt: 563–660.
  41. Reihman G.M. (2013), Malebranche and Chinese Philosophy, „British Journal for the History of Philosophy” 21 (2): 262–280.
  42. Reihman G.M. (2015), Malebranche’s Influence on Leibniz’s Writings on China, „Philosophy East and West” 65 (3): 846–868.
  43. Ribas A. (2003), Leibniz’ Discourse on the Natural Theology of the Chinese and the Leibniz-Clarke Controversy, „Philosophy East and West” 53 (1): 64–86.
  44. Riley P. (1999), Leibniz’s Political and Moral Philosophy in the “Novissima Sinica”, 1699–1999, „Journal of the History of Ideas” 60 (2): 217–239.
  45. Rogacz D. (2016), Minglitan: chiński przekład i komentarz Kategorii Arystotelesa z XVII wieku, „Peitho: Examina Antiqua” 7 (1): 273–284.
  46. Rogacz D. (2016), Spór o etnocentryzm w filozofii historii a sprawa chińska, „Filo-Sofija” 32 (1): 21–40.
  47. Rogacz D. (2016), W stronę radykalnego pluralizmu religijnego, Wydawnictwo Libron – Filip Lohner, Kraków.
  48. Rowbotham A.H. (1945), The Impact of Confucianism on Seventeenth Century Europe, „The Far Eastern Quarterly” 4 (3): 224–242.
  49. Sakmann P. (1971), The Problems of Historical Method and of Philosophy of History in Voltaire (1906), „History and Theory” 11: 24–59.
  50. Schlegel F. (1852), The Philosophy of History, in a course of lectures, tłum. J.B. Eobeetson, 6th edition revised by the author, printed for Henry G. Bohn, London.
  51. Skarga B. (1998), Wstęp, [w:] E. Levinas, Całość i nieskończoność. Esej o zewnętrzności, tłum. M. Kowalska, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.
  52. Temple W. (1963), Five miscellaneous essays by Sir William Temple, S. Holt Monk (red.), The University of Michigan Press, Ann Arbor.
  53. van Kley E. (1971), Europe’s “Discovery” of China and the Writing of World History, „The American Historical Review” 76 (2): 358–385.
  54. Vico G. (1966), Nauka nowa, tłum. J. Jakubowicz, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.
  55. Voltaire F.M. de (1759), An Essay on Universal History, the Manners, and Spirit of Nations, From the Reign of Charlemaigne to the Age of Lewis XIV, tłum. Mr Nugent, t.. 1 i 4, 2nd edition revised by the author, printed for J. Nourse, London.
  56. Voltaire F.M. de (1765), Histoire, [w:] Encyclopédie ou Dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers, t. 8, Briasson et al., Paris: 220–225.
  57. von Glasenap H. (1954), Kant und die Religionen des Ostens, Holzner-Verlag, Kitzingen-Main.
  58. Vossius I. (1659), Isaaci Vossii Dissertatio de vera aetate mundi: Quâ ostenditur natale mundi tempus annis minimum 1440 vulgare aeram anticipa re, ex typographia Adriani Vlacq, Hagae-Comitis.
  59. Vossius I. (1685), Isaaci Vossii variarum observationum liber, apud Robertum Scott, Londini.
  60. Webb J. (1669), An historical essay endeavoring a probability that the language of the empire of China is the primitive language, printed for Nath. Brook, London.
  61. Weber M. (2000), Etyka gospodarcza religii światowych, tłum. T. Zatorski, Zakład Wydawniczy Nomos, Kraków.
  62. Wu X. (2005), Encounters and dialogues: Changing perspectives on Chinese-Western exchanges from the sixteenth to eighteenth centuries, Monumenta Serica Institute, Sankt Augustin/San Francisco.
  63. Yu L. (2011), The Spiritual Journey of an Independent Thinker. The Conversion of Li Zhizao to Catholicism, „Journal of World History” 22 (3): 433–453.

DOI:

http://dx.doi.org/10.13153/diam.54.2017.1137

Linki do artykułu:

Domyślny URL: http://www.diametros.iphils.uj.edu.pl/index.php/diametros/article/view/1137
URL abstraktu po polsku: http://www.diametros.iphils.uj.edu.pl/index.php/diametros/article/view/1137/pl
URL abstraktu po angielsku: http://www.diametros.iphils.uj.edu.pl/index.php/diametros/article/view/1137/en

Udostępnij:






Wszystkie teksty z czasopisma dostępne są na licencji Attribution-NonCommercial 4.0 International (CC BY-NC 4.0).